Kennis


 

Prediker

Voor een goed begrip van het wereldbeeld in de tijd van Prediker en van de uitdrukking “onder de zon” volgt hier eerst een aantal punten uit de preek van Emmanuel Oliveiro van 15 september 2013. Deze zaken helpen het boek Prediker goed te begrijpen en geven de juiste context voor mijn verhaal.
Overigens is het het beste om de gehele preek van 15 september te luisteren/lezen. 

De Prediker is op zoek naar “de zin van het leven”

Om deze vraag te beantwoorden onderzoekt de Prediker alles wat er zich “onder de zon” afspeelt. 

“Onder de zon” was in die tijd een bekend begrip dat inhield: alles wat zich onder de hemel maar op de aarde afspeelt. 

Wereldbeeld:

  • scheiding is tussen “de hemel”, waar goden wonen, en “de aarde”, waar mensen wonen. 
  • scheiding tussen een wereld van levende mensen, nl. boven de grond, en dode mensen (hiernamaals) onder de grond. 

De term “Onder de zon” heeft twee belangrijke gevolgen

Ten eerste houdt de Prediker zich dus helemaal bezig met wat er zich op dit moment afspeelt op aarde.

  • mensen en mensenlevens: van de wieg tot het graf, van arm tot rijk, sterk en zwak, eerlijk en oneerlijk, dom en slim, etc. etc.
  • essentiële zaken als: eten, drinken, werken, wonen, rechtvaardigheid, leven en dood, etc.

De tweede implicatie van “onder de zon” :
de andere “werelden”, nl. “boven” en “onder” de aarde worden, op gezette tijden, bewust buiten beschouwing gelaten

  • op zoek naar de zin van het leven bijv. in zijn dagelijkse werk
  • laat daarbij God bewust buiten beschouwing (vandaar dus het stempel “meest atheïstische boek”).

Prediker observeert, analyseert, constateert, ….- onderzoekt

  • Ook al heb je je werk vandaag af, morgen is er weer nieuw werk, elke dag weer.
  • Van het geld dat je hebt verdient, maar niet gekregen, koop je eten, maar morgen heb je weer honger.
  • Dat doe je je hele leven lang, tot je uiteindelijk het loodje legt en in de grond begraven wordt die je zelf bewerkt hebt. 

Conclusie: uiteindelijk levert het je dus niks op. Zinloos!

  • een conclusie waarbij hij God bewust buiten beeld heeft gelaten!
  • gaandeweg wordt God in de rekensom meegenomen komt hij tot andere conclusies!

Het boek Prediker is dus als een reis waarvan je de eindbestemming niet ziet, maar die er wel is. 

De koning

Gedurende het boek onderzoekt Prediker allerlei zaken en geeft hij zijn bevindingen.

Stel je de rijke koning voor, die zijn koninkrijk beschouwt, zijn volk ziet leven en werken, ook zijn eigen situatie neemt hij in ogenschouw. Hij neemt wat ‘afstand’ overdenkt het. Veel van wat hij ziet kan hij niet verklaren. Hoe komt het dat graan op de ene plaats wel groeit en op een andere plaats niet? Zou een andere constructie van het bouwen van huizen meer huizen opleveren zodat er minder daklozen zouden zijn? Waarom geneest de ene wel met dit door artsen voorgeschreven middel, en de ander niet? Is de zin van het leven niet gewoon doen alsof er niets aan de hand is en maar genieten zolang en zoveel je kunt?
Kunnen we dag en nacht verklaren?

De koning ziet het leed op de aarde, hij ziet volkeren met andere, meer, kennis en wijsheid dan zijn eigen volk schijnt te hebben. En zijn conclusie zou kunnen zijn: wat als we nu eens alles wisten wat er te weten zou zijn zodat we werkelijk in wijsheid kunnen handelen…

Zijn hele leven stort hij zich op het onderzoeken van deze zaken en nog veel meer. Hij heeft geld, middelen en tijd om zich terdege te verdiepen in alles wat zich in de wereld afspeelt, in eigen land en cultuur maar ook in andere landen en culturen. Er is veel wijsheid, ook in andere culturen, hij onderzoekt het. Prediker zet zich er met hart en ziel op zowel te ontdekken wat wijs en verstandig is maar ook op wat dwaas en onverstandig is. En nu, zo tegen het einde van zijn leven overdenkt hij wat hij heeft onderzocht

Prediker 1:12-18

  1. Ik, Prediker, was koning van Israël in Jeruzalem.
  2. Ik heb met heel mijn hart elke vorm van wijsheid onderzocht, want ik wilde alles wat onder de hemel gebeurt doorgronden. Het is een trieste bezigheid. Een kwelling is het, die de mens door God wordt opgelegd.
  3. Ik heb alles gezien wat onder de zon gebeurt, en vastgesteld dat het niet meer is dan lucht en najagen van wind.
  4. Wat krom is kan niet recht worden gemaakt, en wat ontbreekt kan niet worden meegeteld.
  5. Ik zei tegen mezelf: Ik heb meer en groter wijsheid verworven dan iedereen die voor mij in Jeruzalem heeft geregeerd. Ik heb veel wijsheid en kennis opgedaan.
  6. Ik heb me er met hart en ziel voor ingespannen te ontdekken wat wijs is, en wat dwaas en onverstandig is. Maar ook dat, zo heb ik ingezien, is enkel najagen van wind.
  7. Want wie veel wijsheid heeft, heeft veel verdriet. En wie kennis vermeerdert, vermeerdert smart.

Kennis en wijsheid

Prediker spreekt hier over kennis en wijsheid, het doorgronden van de werkelijkheid, de zin de reden achter de zaken zoals ze zijn en gebeuren. De begrippen “kennis” en “wijsheid” wijzen niet op abstracte kennis en filosofische richtingen maar op praktische kennis en wijsheid, dat wat zich uit in het menselijk handelen. Het heeft elementen van inzicht, kundigheid, het weten en kunnen toepassen in zich. Weten hoe zaken in elkaar zitten en werken.
Woorden in het Hebreeuws die worden gebruikt zijn:

Chokmah  – wijsheid
ervaring (in oorlog), verstandigheid (in administratie), schranderheid, wijsheid, voorzichtigheid (in godsdienstzaken), wijsheid (ethisch en godsdienstig)

Da’ath – kennis-zelfstandig naamwoord
kennis, doorzicht, kundigheid, onderscheid, wijsheid, kennis

Wat het meest wordt gebruikt is meer een actie-woord in relatie tot vinden en onderzoeken:
Yada – weten: meer een handeling/actie
Weten, leren kennen, waarnemen, waarnemen en zien, zich op de hoogte stellen, onderscheiden, herkennen, toegeven, erkennen, belijden, beschouwen, bekend zijn met, gemeenschap hebben.
Maar ook:ervaren, weten hoe, handig zijn in, bedreven zijn in iets.

Onderzoeken: de oplegde kwelling

  1. Ik, Prediker, was koning van Israël in Jeruzalem.
  2. Ik heb met heel mijn hart elke vorm van wijsheid onderzocht, want ik wilde alles wat onder de hemel gebeurt doorgronden. Het is een trieste bezigheid. Een kwelling is het, die de mens door God wordt opgelegd.
  3. Ik heb alles gezien wat onder de zon gebeurt, en vastgesteld dat het niet meer is dan lucht en najagen van wind.

In de psalmen staat:

Psalmen 111:2 
Machtig zijn de werken van de HEER,
wie ze liefheeft, onderzoekt ze.

Dat moedigt inderdaad aan om alles in de schepping, alles onder de zon te onderzoeken.

Sinds Prediker en al lang daarvoor is de mens bezig te ontdekken hoe een en ander in elkaar steekt. Alles wat onder de hemel is, elke vorm van kennis en is onderzocht, is uitgeplozen, want de mens wil het begrijpen. Volgens Prediker is onderzoeken: een kwelling die God de mensen oplegt. Hij herhaalt deze uitspraak later nog een keer, en daarbij is de conclusie die in vers 18 getrokken wordt ook niet een aantrekkelijk resultaat, Onderzoeken is een bezigheid, een taak die zwoegen impliceert, een kwelling die uiteindelijk lijden en verdriet oplevert:

18  Want wie veel wijsheid heeft, heeft veel verdriet. En wie kennis vermeerdert, vermeerdert smart.

Naast dat het smart vermeerdert is het ook nog eens zinloos zegt Prediker in hoofdstuk 8:17

De mens is niet in staat de zin ervan te vinden. Hij tobt zich af en zoekt ernaar, maar hij vindt hem niet, en al zegt de wijze dat hij inzicht heeft, ook hij is niet in staat de zin ervan te vinden.

Je zou bijna tot de conclusie komen dat je maar niet moet onderzoeken, je wordt er moedeloos en mat van. Zinloosheid alom, najagen van de wind.

De reden der dingen kan niet ontdekt worden

  1. Wat krom is kan niet recht worden gemaakt, en wat ontbreekt kan niet worden meegeteld.

De mens krijgt er geen grip op en kan het niet doorgronden, zo lijkt het, kan er geen invloed op uitoefenen. Alles wat krom is (en dat is nogal wat zal in de loop van het boek blijken) kan niet worden recht gebogen, dat ligt buiten het vermogen van de mens.
Dat wat krom is kan niet recht gemaakt worden, net zomin als dat wat er niet is, niet geteld kan worden. Doorgronden doen we het niet.

  1. Ik zei tegen mezelf: Ik heb meer en groter wijsheid verworven dan iedereen die voor mij in Jeruzalem heeft geregeerd. Ik heb veel wijsheid en kennis opgedaan.
  2. Ik heb me er met hart en ziel voor ingespannen te ontdekken wat wijs is, en wat dwaas en onverstandig is. Maar ook dat, zoheb ik ingezien, is enkel najagen van wind.

Wat hij hier schrijft is, dat zelfs hij, die grotere kennis en wijsheid heeft dan wie ook voor hem, niet kan doorgronden wat de zin van alles is. Hij kan het niet begrijpen. En als hij dat niet kan, hoe zullen wij gewone stervelingen, levend onder de zon, het kunnen doorgronden…?
En hij heeft het goed onderzocht, hij heeft alle kanten van de werkelijkheid doorvorst en bekeken, zich met hart en ziel er op geworpen te ontdekken wat wijs is, zich bezig gehouden met ook de andere kant, dat wat dwaas is en onverstandig is…. Conclusie: zinloos, najagen van de wind.

Verdriet en smart

  1. Want wie veel wijsheid heeft, heeft veel verdriet. En wie kennis vermeerdert, vermeerdert smart.

Naast de conclusie dat het zinloos is verbindt hij er een inhoudelijk emotioneel gevolg aan. Als het bij ‘zinloos’ blijft zou je onverschillig kunnen worden en dan doet niets er meer toe, het raakt je niet en ‘na ons de zondvloed’. Maar de slot conclusie is scherper, de slotconclusie is verdriet en smart.

Kennis- en informatiewereld
Wij leven in een kennis- en informatie wereld, we onderzoeken, doorgronden, ontdekken, verklaren, we lossen op, etc. Onze wetenschap lijkt oneindig groot te zijn en steeds meer weten we hoe zaken in elkaar steken en steeds meer ontdekken we hoe weinig we eigenlijk weten. Steeds openen zich nieuwe gebieden, nieuwe toepassingen, nieuwe mogelijkheden. Veel vinden we positief, veel is ook discutabel of ronduit negatief. En wees eerlijk, de zin van het leven, de zin van dit alles ‘onder de zon’ wordt niet gevonden zolang God buitenbeschouwing wordt gelaten.

Steeds meer weten we van oorlogen, onrecht, hongersnoden… hadden we die kennis liever niet gehad? Kennis veroorzaakt smart…?

Een voorbeeld: Het fosfaattekort
We hebben net (voor deze preek aan) vier kinderen opgedragen. Zij groeien op in onze huidige wereld, een wereld zonder hoop? Een wereld die afstevent op een overbevolking die niet meer gevoed kan worden.

Onlangs is een kunstenares tot de conclusie gekomen dat er een einde moet komen aan de groei van de wereldbevolking. Ze vernam dat er zoiets bestaat als fosfaat, iets wat onontbeerlijk is voor de groei van voedselgewassen. Ze hoorde tevens dat de fosfaatvoorraad in de wereld snel slinkt. Ze gaat op onderzoek uit en ontdekt het volgende: De fosfaatvoorraad in de wereld slinkt zodanig dat binnen 100 jaar, wanneer de wereldbevolking gegroeid is naar meer dan 10 miljard mensen er nog maar voedsel zal zijn voor 4-5 miljard mensen.
Haar conclusie: geen nageslacht meer, ik laat me steriliseren.
Een beslissing op basis van een op onderzoek/kennis gebaseerd toekomstbeeld. – kennis leidt tot smart, wijsheid lijdt tot verdriet. Voor haar geen nageslacht.

Dus kun je beter maar niets weten…?

Paulus
Paulus is een geleerd man van gegoede afkomst, die op latere leeftijd een volgeling werd van Jezus, een man die veel heeft gereisd, kerken gesticht heeft, etc. Een groot deel van wat hij aan brieven geschreven heeft is in de Bijbel opgenomen.
Paulus achtte alles wat hij geleerd had, alles wat hij wist, alles wat hij was, zijn status en positie, al vuilnis, afval. (Filippenzen 3:4-8)
Dus… voor christenen geen kennis meer, geen studeren, geen rol in samenleving en maatschappij? Nee, Paulus schetst de waarde van dit alles ten opzichte van het kennen van Christus. Al deze zaken, kennis, wijsheid, positie en status zijn zinloos, najagen van de wind wanneer niet Christus er de heerschappij over heeft in je leven.

En dat is ook wat je ziet in het leven van Paulus, al zijn kennis gebruikt hij wel degelijk in de omgang met de mensen uit zijn omgeving en in de samenleving waar hij zich bevindt. Zijn goede opleiding en kennis van culturen zijn nuttig in zijn werk als arbeider voor God. Kijk naar hoe hij in Athene het gesprek aan gaat: het standbeeld voor de onbekende god.
Hij sluit aan bij het leven en denken van de mensen met wie hij leeft.

 

Als het gaat om kennis en wijsheid geloof ik dat de opdracht van Psalm 111 nog steeds geldig is, juist ook voor ons als christenen.
    Machtig zijn de werken van de HEER,
    wie ze liefheeft, onderzoekt ze.
Alles is van de Heer: Onderzoek het, leer en ontdek als je daar toe in staat bent, op welk gebied dan ook, en sta naast de mensen die onderzoeken en leren.

Het huiswerk

Emmanuel heeft ons aan het einde van zijn verhaal vorige week een tweeledige huiswerkopdracht meegegeven.

  • ontdekken waarom mensen doen wat ze doen. Wat vinden ze belangrijk? Welke waarden, normen, etc. Wat zijn hun dromen, ambities…
  • meevoelen om mee te lijden. mee voelen omdat wij hoop hebben!

Als we even teruggaan naar de kunstenares die zich op basis van haar onderzoek, kennis, haar inzichten en wijsheid, heeft laten steriliseren, kunnen we daar verontwaardigd over zijn of misschien zelfs lacherig over doen. Maar is dat terecht?
Zou er nou niemand in haar buurt met compassie bewogen zijn over haar –  en over haar bevindingen? Is er iemand die met haar meeleeft en ‘meemaakt’ waardoor zij tot een dergelijk besluit komt, zich te laten sterriliseren, en het laat uitvoeren?
Waar is genade, en hoop?
Voor haar, en voor de wereld waarvoor zij bang is…

En hoe reageer jij, reageren wij op op dergelijke signalen in jouw/onze omgeving?
Wat is genade wat is gerechtigheid?
Hoe krijgt genade vorm in onze maatschappij?

De nieuwe huiswerkopdracht is feitelijk dezelfde:
Niet een discussie “Wetenschap (kennis)  versus geloof” aangaan maar naast je collega, buurman medestudent staan en beweegredenen en de smart er van inzien.

  • ontdekken waarom mensen doen wat ze doen. Wat vinden ze belangrijk? Welke waarden, normen, etc. Wat zijn hun dromen, ambities…
  • meevoelen om mee te lijden. mee voelen omdat wij hoop hebben!